สรุปสั้น ๆ: การเลือกสายไฟ ฟิวส์ และเบรกเกอร์ฝั่ง DC ของโซล่าเซลล์มี 5 ขั้น คือ หากระแสสูงสุดของแผง เลือกสายที่ทนกระแสได้มากพอ เช็กแรงดันตกตามความยาวสาย ใส่ฟิวส์เมื่อมีสตริงขนานกันตั้งแต่ 3 สตริงขึ้นไป และใช้ฟิวส์กับเบรกเกอร์ที่ระบุพิกัดไฟ DC เท่านั้น ตัวคูณที่ใช้บ่อยที่สุดคือ 1.56 × Isc
คำเตือนด้านความปลอดภัย: สตริงแผงโซล่าเซลล์ที่ต่ออนุกรมกันหลายแผงมีแรงดัน DC หลายร้อยโวลต์ และมีไฟทุกครั้งที่มีแสงแดด แม้ปิดอินเวอร์เตอร์แล้ว บทความนี้อธิบายหลักการเพื่อให้เข้าใจและตรวจงานช่างได้ ระบบที่เชื่อมต่อการไฟฟ้า รวมถึงโครงการโซลาร์ภาคประชาชน ต้องติดตั้งโดยผู้รับจ้างที่ขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้า และควรให้วิศวกรไฟฟ้าตรวจแบบก่อนติดตั้ง
ตัวคูณในบทความนี้มาจากมาตรฐานไฟฟ้าสหรัฐฯ (NEC มาตรา 690) ที่ผู้ผลิตฟิวส์และอุปกรณ์อ้างอิงกันแพร่หลาย การติดตั้งจริงในไทยต้องเป็นไปตามข้อกำหนดของการไฟฟ้าและมาตรฐานการติดตั้งทางไฟฟ้าที่ใช้ในประเทศ ตัวเลขในตัวอย่างเป็นค่าสมมติ ต้องใช้ค่าจากเอกสาร (datasheet) ของแผงและสายที่ซื้อจริง

ขั้นที่ 1: หากระแสสูงสุดของสตริง
ดูค่า Isc (กระแสลัดวงจร) บนป้ายหลังแผงหรือใน datasheet ค่านี้วัดที่สภาวะทดสอบมาตรฐาน แต่แดดจริงบางช่วงแรงกว่านั้น มาตรฐาน NEC จึงให้คูณ 1.25 เป็น กระแสสูงสุด (Imax) ถ้ามีหลายสตริงต่อขนานกัน ให้รวม Isc ของทุกสตริงก่อนคูณ
ตัวอย่าง: แผงมี Isc 14 A ต่ออนุกรม 1 สตริง กระแสสูงสุด = 14 × 1.25 = 17.5 A ถ้ามี 3 สตริงขนานกัน กระแสสูงสุดของสายรวม = 3 × 14 × 1.25 = 52.5 A
ขั้นที่ 2: เลือกขนาดสายให้ทนกระแสได้
ระบบโซล่าเซลล์จ่ายไฟต่อเนื่องหลายชั่วโมง จึงต้องคูณกระแสสูงสุดด้วย 1.25 อีกครั้ง รวมเป็น 1.56 × Isc แล้วเลือกสายที่ทนกระแสได้ไม่ต่ำกว่าค่านี้ จากตัวอย่าง สตริงเดียวต้องใช้สายที่ทนได้อย่างน้อย 14 × 1.56 = 21.8 A ส่วนสายรวม 3 สตริงต้องทนได้อย่างน้อย 52.5 × 1.25 = 65.6 A
ฝั่งแผงควรใช้สายสำหรับโซล่าเซลล์โดยเฉพาะ (มาตรฐาน EN 50618 รหัส H1Z2Z2-K) ซึ่งทนแดด ทนร้อน และรองรับแรงดัน DC สูง ตัวอย่างพิกัดกระแสจาก datasheet ของผู้ผลิตรายหนึ่ง ที่อุณหภูมิแวดล้อมไม่เกิน 60°C:
| ขนาดสาย | สายเส้นเดียวในอากาศ | สายเส้นเดียววางบนพื้นผิว | สาย 2 เส้นวางติดกันบนพื้นผิว | ความต้านทานที่ 20°C |
|---|---|---|---|---|
| 4 mm² | 55 A | 52 A | 44 A | 5.09 Ω/km |
| 6 mm² | 70 A | 67 A | 57 A | 3.39 Ω/km |
| 10 mm² | 98 A | 93 A | 79 A | – |
จากตาราง สตริงเดียวใช้สาย 4 mm² ได้สบาย แต่สายรวม 3 สตริงที่ต้องทน 65.6 A ถ้าเดินสายบวกและลบติดกัน สาย 6 mm² ทนได้แค่ 57 A จึงต้องขยับเป็น 10 mm² ถ้าเดินในท่อบนหลังคาที่ร้อนเกิน 60°C ต้องลดพิกัดลงอีกตามตัวคูณใน datasheet เช่น ที่ 70°C เหลือ 0.92 เท่า
ขั้นที่ 3: เช็กแรงดันตก
สายยาวจะทำให้แรงดันตกและเสียพลังงานเป็นความร้อน Victron Energy ผู้ผลิตอุปกรณ์ระบบไฟ DC แนะนำให้แรงดันตกไม่เกิน 2.5% และให้นับความยาวสายรวมทั้งสายบวกและสายลบ
สูตร: แรงดันตก (V) = กระแส (A) × ความยาวสายรวม (km) × ความต้านทานสาย (Ω/km)
ตัวอย่างฝั่งแผง: สตริง 10 แผง แรงดันใช้งานรวมราว 410 V กระแสใช้งาน 13 A เดินสาย 4 mm² ไปอินเวอร์เตอร์ 25 เมตร (สายรวม 50 เมตร) แรงดันตก = 13 × 0.05 × 5.09 ≈ 3.3 V หรือราว 0.8% ผ่านเกณฑ์สบาย ๆ เพราะระบบแรงดันสูงใช้กระแสน้อย
ตัวอย่างฝั่งแบตเตอรี่: อินเวอร์เตอร์ 1,000 W ดึงกระแสจากแบตเตอรี่ 12 V ราว 83 A แต่ถ้าใช้แบต 24 V จะเหลือราว 42 A และ 48 V เหลือราว 21 A ตามตารางของ Victron สำหรับสายรวมไม่เกิน 5 เมตร ระบบ 12 V ต้องใช้สายถึง 35 mm² ส่วน 24 V ใช้ 16 mm² และ 48 V ใช้ 10 mm² นี่คือเหตุผลที่ระบบใหญ่ควรใช้แรงดันแบตเตอรี่สูงขึ้น
ขั้นที่ 4: ใส่ฟิวส์ให้ถูกที่และถูกขนาด
- 1–2 สตริงขนานกัน: ตามคำอธิบายของ Mersen ผู้ผลิตฟิวส์ ไม่จำเป็นต้องมีฟิวส์สตริง ถ้าสายทนกระแสได้อย่างน้อย 1.56 × Isc
- ตั้งแต่ 3 สตริงขึ้นไป: ต้องมีฟิวส์ทุกสตริง เพราะถ้าสตริงหนึ่งลัดวงจร กระแสจากสตริงอื่นทั้งหมดจะไหลย้อนเข้ามา จนเกินพิกัดสายและแผง
- ขนาดฟิวส์สตริง: ไม่ต่ำกว่า 1.56 × Isc แล้วปัดขึ้นเป็นขนาดมาตรฐานถัดไป จากตัวอย่าง 14 × 1.56 = 21.8 A จึงเลือกฟิวส์ 25 A
- ขนาดฟิวส์ต้องไม่เกิน: พิกัดฟิวส์สูงสุดที่แผงรับได้ (Maximum Series Fuse Rating ใน datasheet) และพิกัดกระแสของสายที่ฟิวส์ป้องกัน ถ้าคำนวณแล้วเกินค่าใดค่าหนึ่ง ต้องเปลี่ยนแบบระบบ ไม่ใช่ใส่ฟิวส์ใหญ่ขึ้น
- ฟิวส์ร้อน: ถ้าตู้ฟิวส์โดนแดดจนร้อนเกิน 40°C นาน ๆ ฟิวส์อาจขาดเองทั้งที่กระแสไม่เกิน Mersen แนะนำให้ติดตั้งในที่ร่มก่อน ถ้าทำไม่ได้จึงค่อยเผื่อพิกัด
- ฝั่งแบตเตอรี่: ใส่ฟิวส์ที่สายบวกใกล้ขั้วแบตเตอรี่มากที่สุด และทุกอุปกรณ์ที่ต่อจากแบตต้องมีฟิวส์ของตัวเอง แบตเตอรี่จ่ายกระแสลัดวงจรได้สูงมาก ฟิวส์จึงต้องมีพิกัดตัดกระแส (interrupt rating) พอ คู่มืออินเวอร์เตอร์และคอนโทรลชาร์จส่วนใหญ่ระบุขนาดสายและฟิวส์ที่แนะนำไว้แล้ว
ขั้นที่ 5: เบรกเกอร์และสวิตช์ตัดวงจรต้องเป็นแบบ DC
ไฟ DC ไม่มีจังหวะที่แรงดันผ่านศูนย์เหมือนไฟ AC อาร์กที่เกิดตอนตัดวงจรจึงดับยากกว่า เบรกเกอร์ AC ที่ใช้ในบ้านจึงห้ามนำมาใช้แทน ให้เลือกเบรกเกอร์หรือสวิตช์ตัดวงจร (DC isolator) ที่ระบุพิกัด DC ชัดเจน และดูพิกัด 4 ค่าให้ครบ:
- พิกัดกระแส: ไม่ต่ำกว่า 1.25 × กระแสสูงสุดจากขั้นที่ 1 และไม่เกินพิกัดสาย
- พิกัดแรงดัน DC: ไม่ต่ำกว่าแรงดันวงจรเปิด (Voc) รวมของสตริง
- พิกัดตัดกระแสลัดวงจร: สำคัญมากฝั่งแบตเตอรี่
- ขั้วไฟ: เบรกเกอร์ DC บางรุ่นมีขั้วบวกลบ ถ้าต่อกลับขั้วอาจตัดอาร์กไม่ได้
เช็กลิสต์ก่อนรับงานช่าง
- ☐ สายฝั่งแผงเป็นสายโซล่าเซลล์ (H1Z2Z2-K หรือเทียบเท่า) ไม่ใช่สายไฟบ้านทั่วไป
- ☐ ขนาดสายทนกระแสได้อย่างน้อย 1.56 × Isc และคิดเผื่อความร้อนแล้ว
- ☐ แรงดันตกไม่เกินราว 2.5%
- ☐ มีฟิวส์ทุกสตริงเมื่อขนานกันตั้งแต่ 3 สตริง และขนาดไม่เกิน Maximum Series Fuse Rating ของแผง
- ☐ ฟิวส์ เบรกเกอร์ และสวิตช์ตัดวงจรระบุพิกัด DC และพิกัดแรงดันสูงกว่า Voc ของสตริง
- ☐ ฝั่งแบตเตอรี่มีฟิวส์หลักใกล้ขั้วบวก
- ☐ ขั้วต่อสายเป็นรุ่นที่เข้ากันได้ ไม่ต่อข้ามยี่ห้อแบบไม่รู้สเปก
บทความที่เกี่ยวข้อง: วิธีคำนวณระบบโซล่าเซลล์ แผง แบตเตอรี่ คอนโทรลชาร์จ และอินเวอร์เตอร์ · สเปคแผงโซล่าเซลล์บอกอะไรบ้าง · คอนโทรลชาร์จ MPPT กับ PWM ต่างกันอย่างไร