สรุปสั้น ๆ: ต่อแผงอนุกรมแรงดันจะบวกกัน ต่อขนานกระแสจะบวกกัน ก่อนต่อจริงต้องเช็ก 3 ค่า คือ แรงดันวงจรเปิดตอนอากาศเย็นที่สุด ต้องไม่เกินแรงดันสูงสุดที่คอนโทรลชาร์จหรืออินเวอร์เตอร์รับได้ แรงดันใช้งานตอนแผงร้อนที่สุด ต้องไม่ต่ำกว่าช่วงทำงานขั้นต่ำ และกระแสลัดวงจรรวมต้องไม่เกินที่อุปกรณ์รับได้
แรงดันเกินเป็นความผิดพลาดที่อันตรายที่สุด เพราะอาจทำให้คอนโทรลชาร์จหรืออินเวอร์เตอร์เสียหายได้ ตัวเลขในบทความนี้เป็นตัวอย่าง ต้องใช้ค่าจาก datasheet ของแผงและคู่มือของอุปกรณ์ที่ใช้จริง

อนุกรมกับขนานต่างกันอย่างไร
- ต่ออนุกรม (series): ขั้วบวกของแผงหนึ่งต่อกับขั้วลบของแผงถัดไป แรงดันรวมเท่ากับผลบวกแรงดันของทุกแผง กระแสเท่าแผงเดียว แผงหลายแผงที่ต่ออนุกรมกันเรียกว่า 1 สตริง
- ต่อขนาน (parallel): ต่อขั้วบวกรวมกันและขั้วลบรวมกัน กระแสรวมเท่ากับผลบวกของทุกสตริง แรงดันเท่าสตริงเดียว
- แผงในสตริงเดียวกันควรเป็นรุ่นเดียวกัน: สตริงอนุกรมจ่ายกระแสได้เท่าแผงที่จ่ายได้น้อยที่สุด และสตริงที่ต่อขนานกันควรมีจำนวนแผงเท่ากัน เพื่อให้แรงดันใกล้เคียงกัน
ทำไมต้องคิดเผื่ออากาศเย็น
แรงดันของแผงโซล่าเซลล์จะสูงขึ้นเมื่อแผงเย็นลง ค่า Voc บนป้ายแผงวัดที่ 25°C ถ้าเช้ามืดหน้าหนาวเย็นกว่านั้น แรงดันจริงจะสูงกว่าบนป้าย อัตราการเปลี่ยนแปลงอยู่ใน datasheet ชื่อ Temperature coefficient of Voc ตัวอย่างเช่นแผง Jinko Tiger Neo รุ่น 460–480 W ระบุไว้ที่ −0.25%/°C
สูตร: Voc ที่อุณหภูมิต่ำสุด = Voc บนป้าย × [1 + สัมประสิทธิ์ × (อุณหภูมิต่ำสุด − 25)]
ค่าอุณหภูมิที่ใช้คืออุณหภูมิต่ำสุดที่คาดว่าจะเกิดในพื้นที่ บทความใน IAEI Magazine ชี้ว่าแต่ละคนเลือกค่านี้ต่างกัน บางคนใช้สถิติต่ำสุดตลอดกาล บางคนใช้ข้อมูลภูมิอากาศเชิงสถิติ บ้านทางภาคเหนือหรือบนที่สูงควรใช้ค่าที่ต่ำกว่าภาคกลาง ดูข้อมูลอุณหภูมิต่ำสุดย้อนหลังของจังหวัดได้จากกรมอุตุนิยมวิทยา
ส่วนตอนกลางวันที่แผงร้อน แรงดันจะลดลง จึงต้องเช็กอีกด้านว่าแรงดันใช้งานยังสูงพอให้อุปกรณ์ทำงาน
4 ขั้นจัดสตริงให้เข้ากับอุปกรณ์
- หาจำนวนแผงอนุกรมสูงสุด: นำแรงดันสูงสุดที่อุปกรณ์รับได้ หารด้วย Voc ที่อุณหภูมิต่ำสุด แล้วปัดลง ถ้าได้ค่าพอดีเท่าขีดจำกัด ให้ลดลง 1 แผงเพื่อเผื่อไว้
- หาจำนวนแผงอนุกรมขั้นต่ำ: แรงดันใช้งาน (Vmp) ตอนแผงร้อนต้องสูงกว่าแรงดันขั้นต่ำของช่วง MPPT ของอินเวอร์เตอร์ หรือสูงกว่าแรงดันแบตเตอรี่ตามที่คู่มือคอนโทรลชาร์จกำหนด
- หาจำนวนสตริงขนาน: Isc ของทุกสตริงรวมกันต้องไม่เกินกระแสลัดวงจรสูงสุดที่อุปกรณ์รับได้ (Max. PV short circuit current) ถ้าขนานตั้งแต่ 3 สตริงขึ้นไป ต้องมีฟิวส์ทุกสตริง อ่านวิธีเลือกได้ที่เลือกขนาดสายไฟ DC ฟิวส์ และเบรกเกอร์ DC
- เช็กกำลังวัตต์รวม: ถ้าแผงรวมมีวัตต์มากกว่าที่อุปกรณ์รองรับ บางรุ่นจะจำกัดกำลังเอง เช่น คู่มือของ Victron ระบุว่าคอนโทรลชาร์จจะจำกัดกำลังขาเข้าเมื่อต่อแผงเกิน แต่ข้อนี้ใช้กับวัตต์เท่านั้น ใช้กับแรงดันไม่ได้
ตัวอย่างที่ 1: คอนโทรลชาร์จ MPPT 150 V กับแบตเตอรี่ 48 V
แผงตัวอย่าง: Voc 40 V, Vmp 33 V, Isc 14 A และสัมประสิทธิ์ Voc −0.25%/°C
คอนโทรลชาร์จ: ใช้สเปกจริงของ Victron รุ่น 150 V คือ Voc ขาเข้าสูงสุด 150 V ในสภาพอากาศเย็นที่สุด ใช้งานและเริ่มทำงานได้ไม่เกิน 145 V แรงดันแผงต้องสูงกว่าแรงดันแบตเตอรี่อย่างน้อย 5 V จึงจะเริ่มชาร์จ และรับกระแสลัดวงจรได้ 50 A หรือ 70 A ตามรุ่น
- แผงอนุกรมสูงสุด: ถ้าอุณหภูมิต่ำสุด 15°C แผงหนึ่งมี Voc 40 × 1.025 = 41 V ต่อ 3 แผง = 123 V ผ่าน แต่ 4 แผง = 164 V เกิน 150 V จึงต่อได้สูงสุด 3 แผงต่อสตริง
- แผงอนุกรมขั้นต่ำ: ตอนแผงร้อน 65°C แผงหนึ่งมี Vmp ราว 33 × 0.90 ≈ 29.7 V ถ้าต่อ 2 แผงจะได้ 59.4 V เมื่อแบต 48 V ใกล้เต็มที่แรงดันชาร์จ 57.6 V (ค่าตั้งต้นของ Victron) แรงดันแผงจะต่ำกว่าแบต + 5 V จึงอาจเริ่มชาร์จไม่ได้ ส่วน 3 แผงได้ราว 89 V ผ่านสบาย
- สตริงขนาน: 3 สตริง × 14 A = 42 A ไม่เกิน 50 A แต่ต้องมีฟิวส์ทุกสตริง
- สรุป: ต่อ 3 แผงอนุกรม × 3 สตริงขนาน รวม 9 แผง
ค่า Vmp ตอนร้อนในตัวอย่างนี้ใช้สัมประสิทธิ์ของ Voc ประมาณเอา ค่าจริงขึ้นกับรุ่นแผงและการระบายความร้อน
ตัวอย่างที่ 2: อินเวอร์เตอร์ออนกริด
อินเวอร์เตอร์สมมติ: รับแรงดัน DC สูงสุด 600 V ช่วง MPPT 120–550 V และรับกระแสลัดวงจรได้ 16 A ต่อ MPPT ใช้แผงตัวอย่างเดิม
| อุณหภูมิต่ำสุดที่ใช้คิด | Voc ต่อแผง | 14 แผงอนุกรม | 15 แผงอนุกรม |
|---|---|---|---|
| 25°C | 40.0 V | 560 V | 600 V (เท่าขีดจำกัด ไม่ควรใช้) |
| 15°C | 41.0 V | 574 V | 615 V (เกิน) |
| 5°C | 42.0 V | 588 V | 630 V (เกิน) |
- แผงอนุกรมสูงสุด: 14 แผง ถ้าใช้ 15 แผงจะเกิน 600 V ทันทีที่อากาศเย็นกว่า 25°C
- แผงอนุกรมขั้นต่ำ: ตอนร้อน Vmp ราว 29.7 V ต่อแผง ต้องใช้อย่างน้อย 5 แผง (148.5 V) จึงจะอยู่เหนือ 120 V
- ช่วงใช้งานปกติ: 14 แผงที่ 25°C ได้ Vmp ราว 462 V อยู่ในช่วง MPPT
- สตริงขนาน: สตริงหนึ่งมี Isc 14 A ไม่เกิน 16 A จึงต่อได้ 1 สตริงต่อ MPPT ถ้าขนาน 2 สตริงเข้า MPPT เดียวจะได้ 28 A ซึ่งเกินพิกัด ต้องแยกไปอีก MPPT หรือใช้อินเวอร์เตอร์ที่รับกระแสได้มากกว่า
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ดูแค่ Vmp ไม่ดู Voc: ขีดจำกัดของอุปกรณ์เทียบกับ Voc ซึ่งสูงกว่า Vmp
- ลืมคิดเผื่ออากาศเย็น: สตริงที่พอดีขีดจำกัดตอน 25°C จะเกินในเช้าวันที่อากาศเย็น
- เชื่อว่าคอนโทรลชาร์จจำกัดได้ทุกอย่าง: อุปกรณ์จำกัดกำลังวัตต์ได้ แต่ป้องกันแรงดันเกินไม่ได้
- ต่อแผงต่างรุ่นในสตริงเดียวกัน: ทำให้ทั้งสตริงผลิตไฟได้ตามแผงที่อ่อนที่สุด
- ขนานหลายสตริงโดยไม่มีฟิวส์: ตั้งแต่ 3 สตริงขึ้นไปต้องมีฟิวส์ทุกสตริง
เช็กลิสต์ก่อนต่อสตริง
- ☐ จด Voc, Vmp, Isc และสัมประสิทธิ์ Voc จาก datasheet ของแผง
- ☐ จดแรงดันสูงสุด ช่วง MPPT และกระแสลัดวงจรสูงสุดจากคู่มืออุปกรณ์
- ☐ คำนวณ Voc ที่อุณหภูมิต่ำสุดของพื้นที่ แล้วเช็กว่าทั้งสตริงไม่เกินขีดจำกัด
- ☐ คำนวณ Vmp ตอนแผงร้อน แล้วเช็กว่าไม่ต่ำกว่าแรงดันขั้นต่ำ
- ☐ รวม Isc ของสตริงที่ขนานกัน แล้วเช็กกับพิกัดอุปกรณ์
- ☐ วัดแรงดันวงจรเปิดของสตริงจริงด้วยมัลติมิเตอร์ก่อนเสียบเข้าอุปกรณ์
บทความที่เกี่ยวข้อง: สเปคแผงโซล่าเซลล์บอกอะไรบ้าง · คอนโทรลชาร์จ MPPT กับ PWM ต่างกันอย่างไร · เลือกขนาดสายไฟ DC ฟิวส์ และเบรกเกอร์ DC
แหล่งอ้างอิง
- Victron Energy: BlueSolar MPPT 150/70 up to 250/100 – Technical specifications
- JinkoSolar: JKM460-480N-60HL4-(V) datasheet
- IAEI Magazine (John Wiles): PV Modules Part 2. Calculations (30 ต.ค. 2017)
- ตัวอย่างการคำนวณโดย DIYSOLARCELL ใช้แผงและอินเวอร์เตอร์สมมติ